El la kongresa libro:
Þajne jam en 1888, Louis de Beaufront (øustanome Louis Chevreux) ekvidis la unuan libreton de Zamenhof; tamen, en 1889, la adresaro de Zamenhof registris nur 5 francojn. En 1892, de Beaufront esperantistigis grafon Chandon de Briailles, estron de la fama æampanvina firmao kaj la junan studenton René Lemaire: de tiam la unuaj adeptoj dissendis kaj aperigis en gazetoj artikolojn, pro kiuj interesiøis novaj pioniroj.
Laý iniciato de De Beaufront, naskiøis en januaro la revuo L'espérantiste, kiu anoncis la fondon de Societo por la Disvastigo de Esperanto (france: SPPE), kies celo estis arigi æiujn interesitojn, kiuj scipovis la francan lingvon.
En 1900 fondiøis la grupo de Parizo. La ekaktiviøo de la brila matematikisto Carlo Bourlet signis novan etapon, dank' al liaj kontaktoj kaj influo.
Tiu aldono de la vorto "franca" al la asocia titolo ebligis ke øi estu agnoskita de oficialaj instancoj, kaj ricevu subtenojn. La unua eksterlanda esperantisto vizitanta Francion estis la ruso A. Postnikov en 1899; sekvis nur maloftaj aliaj renkontoj, øis invito de britoj fare de la grupo de Le Havre en 1903 kaj æefe øis kunorganizo de prakongreseto de la urboj Kalezo kaj Dovero okaze de veturado de aýtomobiloj kaj boatoj: jen malfermiøis la vojo al la unua "Universala Kongreso" de Bulonjo-æe-Maro en 1905. Sekve de tiu kongreso fondiøis, kun sidejo en Parizo, la Centra Oficejo, sidejo de la Lingva Komitato (prez. Boirac) kaj de la Organiza Komitato por la sekvantaj kongresoj (prez. Øeneralo Sébert).
Tamen jam multiøis la disputoj, inter De Beaufront kaj Bourlet i.a. pri la kontrakto konsentita kun Hachette, kaj inter Bourlet kai Th Cart, pro la rivaleco inter iliaj du eldonejoj: Hachette (Bourlet), kun la "Kolekto" aprobita de Zamenhof kaj La Revuo kaj Presa Esperantista Societo (Cart) kun la revuo Lingvo Internacia kaj apero de multaj tradukoj. La krizo de Ido orkestrita en 1908 de De Beaufront markis kulminon; konsekvence multaj propagandaj klopodoj estis fuþitaj, kaj parto de la esperantistoj transiris al la skismo!
En 1908, Th. Can reprenis la prezidantecon de SFPE post eksigo de De Beaufront la revuo Franca Esperantisto fondiøis dank' al F. Menu de Ménil. Tamen ne pro tio æesis la problemoj: male, disputoj ekestis inter la grupoj kaj la nacia organizo, kiu konsistis el individuoj. Tiu polemika klimato, kun senæesaj personaj atakoj daýris gis la kongreso de Lyon (1911), en kiu, dank'al kompromiso, la movado estis reunuigita.
Malgraý tiaj disputoj, la franca movado diligente preparis la grandiozan Universalan Kongreson en Parizo, kies inaýguro bedaýrinde koincidis kun la militdeklaro.
Post forpaso de multaj agemuloj kaj perdo de iluzioj, la asocio estis restarigita en 1920. Car la antaýmilitaj eldonejoj æesis, fondiøis Esperantista Centra Librejo, kies kapitalo konsistis el malmultekostaj akcioj proponitaj al esperantistoj: øi celis provizi la movadon per la necesaj kursolibroj kaj literatura¼oj kaj eæ eldonis novan serion de Franca Esperantisto dum du jaroj. Tiun periodon karakterizas vigla ekstera agado, kiu atingis la voædonon de pluraj deziresprimoj favoraj al enkonduko de Esperanto: i.a. tiuj de Komerca Æambro de Parizo, Akademio de Sciencoj, Ruøa Kruco kaj Societo de Nacioj. Tamen cirkulero de la ministro pri nacia edukado, Léon Bérard, nuligis multajn klopodojn malpermesante instruadon de Esperanto en la lernejoj! Dum sia mallonga prezidanteco, Daniel Eyquem, prokuroro en Limoges, sukcesis atingi la nuligon de la cirkulero de Bérard.
Raymond Schwarz lanæis en Parizo sian unuan regulan kabaredon La Verda Kato.
SFPE inaýguris en 1936 propran sidejon, kie de¼oris konstanta sekretariino Yvonne Paulien .Pierre Petit estis administra sekretario de la asocio. Ekde 1933 reaperis Franca esperantisto: de tiam la revuo aperas kiel oficiala organo de la asocio, kun nura interrompo dum la milito.
Pluraj ministroj montris favoran sintenon al Esperanto: cirkulero de Jean Zay (1938) donis novajn eblecojn instrui la lingvon en lernejoj; doganistoj, poþtistoj kaj fervojistoj ricevis la permeson surporti la insignon dum de¼orado. Propagandaj broþuroj estis aæeteblaj en stacidomoj kaj kioskoj, grandaj komercaj foiroj (Parizo, Lyon) utiligis grandskale Esperanton en sia reklamado: tie la internacia lingvo eæ estis pli utiligita ol la germana kaj angla!
Cseh-kursoj furoris tra la lando: Lidia Zamenhof instruis al 100-øis-200-persona lernantaro! La lernejaj kursoj multmombris: tiuj de la regiono de Besançon apoteozis pri la eksperimento kontrolita de la ministerio: øi pruvis ke gimnazianoj povas uzi la lingvon post nur kelkaj monatoj da studado!
Radio-elsendoj aýdeblis en diversaj urboj, sed la plej prestiøa estis la 45 minuta æiusemajna teatra programo en Esperanto (ekde 1938) en kiu aktoris la "Esperantista Artistaro de Parizo" estrata de la aktoro Marc Darnault kaj kiu vekis multan intereson kaj flanke de la aýskultantaro kaj flanke de la tradukistoj kaj Verkistoj, kiuj senæese devis provizi abundan materialon por la programo. La sama Radio Paris PTT dissendis pli ol 500 kursojn de Célestin Rousseau: oni taksas je 70 000 la nombron de interesitaj aýskultantoj.
SFPE organizis Universalan Kongreson en Parizo en 1932, konferencon "Esperanto en la Moderna Vivo" en 1937, kiu ricevis grandan oficialan atenton, kaj planis novan UK en Marsejlo en 1940, kiu ne okazis pro la militdeklaro.
La tiamaj estraranoj kuraøe sekrete daýre kunvenis dum la nazia okupado. En 1945, krom SAT-Amikaro, æiuj antaýaj asocioj (inkluzive de SFPE) malfondiøis por reaperi en nova unuiøo: Unuiøo Esperantista de Francio kaj Kolonioj, kiu grupigis regionajn kaj fakajn federaciojn. Baldaý malaperis el la titolo la indiko 'kaj kolonioj' kaj en 1962 la nomo þanøis al UFE (Unuiøo Franca por Esperanto) por eviti la fina¼on "ista" kiu aperis al kelkaj tro sekteca.
La nova asocio ne æiam evitis la konfliktojn, kiuj subfosas periode la movadon: tamen de post la sekvoj de la UEA-krizo de 1974, la laboro okazas en pli sana kaj kunlabora etoso.
Sine de la movado, la grandaj datoj estis 1952, kun la aæeto de la kastelo de Grezijono de la francaj instruistoj, kiuj formis kooperativon; 1973, kiam UFE aæetis propran sidejon æe Rue de la Cerisaie, kiun øi pligrandigis poste per aæeto de apuda loøejo; 1977, jaro de la IJK en Poitiers, en kiu kreiøis la revuo La kancer-kliniko, la teatr-trupo TESPA kaj la museo en Gray; kaj en 1986, kun fondiøo de la esperantologia centro La Kvinpetalo en Bouresse.
Eæ se la antaýmilita revo pri la rolo de Esperanto suferis æe la øenerala publiko seniluziiøon, UFE ne duondormis kaj la bilanco de la atingoj restas tre pozitiva.
UFE prezentis Esperanton en Nacia Pedagogia Muzeo kaj dum skolta Jamboreo (1947), partoprenigis Esperanton kiel duan laborlingvon dum internacia konferenco de Popoluniversitatoj (1957) dank' al P. Petit, ekspoziciis en Nacia Pedagogia Instituto (1966). UFE-komisiono zorgis pri unuaj kontaktoj kun Unesko (1952), kiuj kondukis al la fama rezolucio de Montevideo kaj poste konstante akive æeestis la kunvenojn de Unesko, eæ kunorganizante seminariojn kadre de la " konsultaj rilatoj " por UEA, regule laboris por ke deputitoj deponu leøproponojn pri instruado de Esperanto en la franca parlamentejo. Indas mencii ankaý, kvankam UFE ne estis la sola instiganto: la studtagon pri Esperanto æe universitato Paris VIII (1983), la kursojn de Umberto Eco æe la prestiøa College de France (1993), la aperon de priesperantaj libroj en komencaj eldonejoj kaj øenerala distribusistemo: kursoj de Assimil kaj Marabout-Flash (J. Thierry), vorttrzzoro æe Ophrys (Duc-Goninaz), prezento de Esperanto en kolekto Que sais-je? (P. Janton), kai pli aktuale: 'le défi des langues' (C. Piron, 1994) kaj "L'homme qui a défié Babel" (Centassi-Masson, 1995).
UFE deæidis grandan atenton al enkonduko de Esperanto en la lernejoj. Senlace R Llech-Walter, P. Petit kaj A.Ribot rondiris tra Francio kai prelegadis, tiel tuþante meznombre 10 000 lernantojn æiujare inter 1958 kaj 1965. Multaj kursoj malfermigis, ankaý en porinstruistaj lernejoj. Tamen post reformoj en la eduksistemo komence de la 70-aj jaroj, la nedevigaj kursoj rapide disfalis, kion iomete kompensis la malfermo de kursoj en du universitatoj: Clermont Ferrand (P. Janton) kaj Aix-en-Provence (M. Duc-Goninaz).
Dank'al nova entuziasmo kaj komercaj konceptoj de J.L Texier kreiøis la Klubo'87 en 1981: la alporto de novaj financaj rimedoj ebligis mobilizon de francaj fortoj en informkampanjoj, regulan partoprenon ekde 1987 en Expolangues (granda rendevuo de æio koncernanta la lingvojn), renovigon de la tuta instrumaterialo, novajn rimedojn por la revuo Franca esperantisto, nun presata de Grafika Centro kaj entenanta literaturajn suplementojn (okazo por tradukistoj konigi la francan literaturon al eksterlanda publiko), organizon de teatra kaj kanzona festivalo en Parizo (ekde 1983), renaskiøon de eldona fako ekde 1993 (Grand Dictionnaire Français-Esperanto, "La maljunulino, kiu paþis en la maro")... Tiuj iniciatoj estis rekompencitaj per haltigo de la øenerala malkresko de la movado kai kronitaj en1985 per Pokalo Fyne de UEA, kiu honorigas la plej viglan landan asocion.
Pluraj francaj verkistoj publikigis abundan verkaron: Schwartz, Waringhien, Lorjak, Elgo, Cherpillod, k.a.; tradukistoj ne malpli kreis: R.Bernard, LePuil kaj la skipo de tradukantoj de la " Antologieto " de Franca Esperantisto. Salutindas ankaý realiga¼oj de TESPA, bildstrioj pri Asteriks kaj Tinæjo, kasedoj kaj diskoj de le Puil, revuo "Rok'Gazet" kaj firmao Vinilkosmo.
Kal æu necesas citi la organizon de Universalaj Kongresoj en Parizo (1950), Marsejlo (1957) kaj Montpeliero? Batalemaj kal polemikemaj kiel la gaýlaj vilaøanoj de Asteriks, la francaj esperantistoj æiam sciis unuigi siajn fortojn kiam prezentigis favora okazo por Esperanto, kaj spite la malfacila¼ojn neniam submetiøis eæ al la plej ¶aosaj cirkonstancoj. Ni esperu por la estonteco kaj rendevuu por la venonta ducentjariøo!
Hervé Gonin